Co znaczy XD?

Znaczy „śmieję się”, ale w drugim znaczeniu, tym używanym, znaczy „przeczytaj to lekko”. XD nie nazywa emocji, tylko ustawia ton zdania, do którego zostało doklejone. Dokładnie tę robotę w mowie wykonuje głos: to samo zdanie powiedziane inaczej znaczy co innego, a czat głosu nie ma.

Widać to po pozycji w wiadomości. 63,1% wystąpień XD kończy wiadomość, czyli stoi dokładnie tam, gdzie w piśmie stoi kropka. Kolejne 34,7% to wiadomości złożone wyłącznie z XD. W środku zdania trafia się 2,3%. Znak, który w niemal dziewięćdziesięciu ośmiu przypadkach na sto zajmuje pozycję interpunkcyjną, jest interpunkcją, a nie słowem.

XD nie jest nazwą emocji. Jest protezą tonu głosu, doklejaną do zdania, które bez niej brzmiałoby zbyt serio.

Ta sama warstwa obsługuje w polskim czacie kropkę: postawiona na końcu krótkiej odpowiedzi brzmi chłodno, o czym pisaliśmy w tekście Kropka, która zabija. XD i kropka są dla siebie przeciwieństwem, obie zaś są sygnałami, nie treścią.

Ma, i jest to najważniejsza rzecz w całym tym skrócie. Wielkość liter oraz liczba liter D działają jak pokrętło głośności: ten sam znak przechodzi od cichego chichotu do reakcji na granicy krztuszenia się. Konkurencyjne definicje opisują to z wyczucia. My możemy podać rozkład.

Uszeregowane od najczęstszego do najrzadszego, według jednego jawnego kryterium: udziału wśród 71 247 wiadomości zawierających XD w korpusie 399 064 wiadomości.

1. XD, wersaliki, 42,2%. Forma podstawowa i wbrew intuicji najgłośniejsza, nie najbardziej neutralna.
2. XDDDD i dłuższe, 20,7%. Co piąte polskie XD jest wydłużone, czyli mierzy natężenie reakcji liczbą znaków.
3. xd, małe litery, 19,6%. Wariant, który najczęściej nie znaczy śmiechu w ogóle.
4. xD oraz Xd, zapis mieszany, 17,5% łącznie. Klasyka wczesnych komunikatorów, dziś w odwrocie.

Osobne pytanie brzmi, ile znaczy każde kolejne D, bo „xdd” i „xddd” bywają odbierane jako zupełnie inne komunikaty niż samo „xd”. Zmierzyliśmy długość zapisu dla 29 881 wystąpień. Dwuznakowe xd to 57,1% tego zbioru, trzyznakowe xdd 14,3%, czteroznakowe xddd 9,6%, a wszystko powyżej siedmiu znaków mieści się w 1,8%. Rozkład opada gwałtownie, ale nie urywa się: 76 razy ktoś napisał dziesięcioznakowe XDDDDDDDDD i był to świadomy wybór, nie przytrzymany klawisz. Praktyczna reguła jest taka, że jedno dodatkowe D to jeszcze rozbawienie, trzy i więcej to albo zachwyt, albo ironia emfatyczna, a rozstrzyga wyłącznie kontekst.

Znaczenia poszczególnych wariantów spisujemy poniżej. Nie ma ich w żadnym podręczniku, a mimo to większość piszących czyta je tak samo.

Nie. Najczęściej nie znaczy. Sprawdziliśmy wydźwięk wiadomości bezpośrednio poprzedzającej XD i rozkład jest bezlitosny dla definicji słownikowej: 72,2% wystąpień następuje po wiadomości neutralnej, 23,1% po negatywnej, a po pozytywnej zaledwie 3,1%. Gdyby XD było wzmocnieniem śmiechu, ta ostatnia liczba byłaby największa.

Tylko 3,1% polskich XD pada po czymś pozytywnym. Reszta to logistyka, kłopoty i zdania, które ktoś chciał osłabić.

Najbardziej użyteczne jest to, co xd robi z własnym zdaniem nadawcy. Doklejone na końcu osłabia je, obniża stawkę i chroni piszącego przed odrzuceniem. Nikt się tu nie śmieje.

Stąd praktyczna reguła, której nie znajdzie się w słowniku. XD doklejone do własnego zdania zwykle łagodzi. XD wysłane w odpowiedzi na cudze zdanie, zwłaszcza samo, zwykle kwituje. Ta druga wersja potrafi zaboleć bardziej niż milczenie, bo mówi „przeczytałem i nie zamierzam odpowiadać serio”.

Z tego samego powodu XD potrafi wysadzić rejestr. W wiadomości do znajomego łagodzi, w służbowym mailu przenosi całą wypowiedź do rejestru nieformalnego, niezależnie od tego, co nadawca chciał zasygnalizować. Nie jest to ozdobnik, który da się zignorować: skoro ustawia ton zdania, to ustawia go również tam, gdzie ton był już ustawiony przez sytuację.

Teksty w polskim internecie datują narodziny XD na erę komunikatorów AIM, ICQ i MSN, ale nie podają daty, którą dałoby się dziś otworzyć i sprawdzić. Poniżej cztery ślady, które sprawdzić się da. Kryterium doboru jest jedno: publicznie datowany zapis dostępny w chwili publikacji tego tekstu.

1. 29 marca 2003. Pierwsza definicja hasła XD w Urban Dictionary, opisująca X jako zmrużone oczy, a D jako otwarte usta^[1]. To najstarszy publicznie datowany ślad tego emotikonu, jaki udało nam się otworzyć.
2. 12 lipca 2004. Ilustracja „OMG RAWR XD” w serwisie DeviantArt, najstarsze udokumentowane wystąpienie zbitki „Rawr XD”, która przyklei XD do estetyki emo i sceny na całą dekadę^[2].
3. 13 grudnia 2017. XD zostaje Młodzieżowym Słowem Roku w plebiscycie PWN. Rzecz w szczegółach, które inne teksty pomijają: w głosowaniu XD zajęło trzecie miejsce z 227 głosami, za „sztosem” (417) i „dwudzionkiem” (269), a wygrało dlatego, że laureat poprzedniego roku nie mógł powtórzyć zwycięstwa^[3].
4. 2020. Anna Kapuścińska z Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy publikuje w „Pracach Językoznawczych” analizę, w której nagrodę PWN traktuje jako moment nadania temu znakowi statusu jednostki językowej^[4].

Po drodze wydarzyła się rzecz, której nie ma żaden inny emotikon: Polacy zaczęli czytać go na głos. „Iksde” funkcjonuje w mowie potocznej, a plebiscyt PWN notował je właśnie w takim zapisie^[3]. Nikt nie mówi „elołel” ani „płacząca buźka”.

Emotikon ze łzami śmiechu wygląda na dokładny odpowiednik XD i w większości języków rzeczywiście go wyparł. W polskim czacie te dwa znaki żyją obok siebie i, co ważniejsze, prawie się nie spotykają. Wśród wiadomości zawierających XD emoji pojawia się w 0,1% przypadków. To nie są synonimy, które można wstawić zamiennie, tylko dwa osobne rejestry.

Towarzystwo XD wygląda zresztą inaczej, niż podpowiadałaby intuicja: 3,9% wiadomości z XD zawiera też wulgaryzm, 2,0% znak zapytania, a 0,6% śmiech literowy w rodzaju „haha”. XD nie wzmacnia więc śmiechu zapisanego słowami, tylko go zastępuje.

Różnicę najprościej opisać przez precyzję. 😂 jest jednoznaczne i tym samym bezbronne wobec ironii. XD ma warianty zapisu, a każdy z nich ustawia inny ton, o czym osobno w analizie emoji w rozmowie. Tekst daje kontrolę nad tonem, której obrazek nie oferuje.

Jeśli powyższe liczby zaostrzyły apetyt, pełne badanie stoi obok: pięciowymiarowy model pragmatyczny, trzydzieści osiem wariantów zapisu, dziewięć funkcji XD i wyjaśnienie, dlaczego automaty do analizy nastrojów łamią sobie na tym zęby. Wszystko w tekście xd ≠ XD ≠ XDDDDDD, z którego pochodzą wszystkie dane cytowane wyżej.

To hasło jest pierwsze w Słowniku polskiego czatu, serii krótkich definicji budowanych na policzonym materiale, a nie na wyczuciu. Następne w kolejce: delulu. Całą mapę tego, co da się wyczytać z historii rozmów, trzymamy w hubie analiza czatu.